منابع عمومی در مسیر کمبازده و فرصتهایی که نادیده گرفته میشوند
ساخت مساجد میلیاردی یا حل بحران معیشت مردم؟
درحالیکه تهران با بحران حملونقل، آلودگی هوا، کمبود فضای آموزشی و معضل مسکن دستوپنجه نرم میکند، شهرداری و نهادهای مذهبی همچنان بر ساخت مساجد جدید تاکید دارند؛ آن هم در شهری که طبق آمار رسمی، بیش از هزار مسجد غیرفعال دارد. حالا پرسش اصلی این است: آیا ساخت مسجد جدید در پایتخت، در شرایط فعلی بهترین استفاده از منابع عمومی است، آنهم در شرایطی که جبران ناترازی انرژی و ساخت مسکنهای کارگری بر عهده تولیدکنندگان و بخش خصوصی قرار میگیرد؟
روز یکشنبه، مجید غفوری، مسئول ساماندهی مساجد تهران اعلام کرد که برنامهریزی شده تا هر ماه یک مسجد جدید در پایتخت کلنگزنی شود، این در حالیست که تهران ۳۵۰۰ مسجد دارد که حدود هزار مسجد آن عملا غیرفعالاند. با وجود این واقعیت، برنامهریزی برای کلنگزنی ماهانه یک مسجد تازه در پایتخت، بحثهای جدی درباره هدررفت منابع عمومی به راه انداخته است.
بر اساس گزارشها، شهرداری تهران طی سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ بیش از ۲۶۰۸ میلیارد تومان برای ساخت، تجهیز و توسعه مساجد، حسینیهها و حوزههای علمیه هزینه کرده است. این رقم اگرچه تنها نیم درصد از کل بودجه شهرداری در این مدت محسوب میشود، اما در شرایطی که شهر با بحرانهای زیرساختی مواجه است، هزینه چنین تصمیماتی سنگین به نظر میرسد.
انتقاد صریح پزشکیان
مسعود پزشکیان، رییسجمهور، نیز پیشتر در اظهاراتی شفاف تاکید کرده بود که «کارمان شده فقط به یک مشت بنیاد و سازمانهای الکی که به هیچ دردی نمیخورند پول بدهیم. چرا باید به اینها پول بدهیم درحالیکه معیشت مردم را نمیتوانیم تامین کنیم؟» او هشدار داد که این روند باید اصلاح شود. با این حال، همچنان شاهد افزایش بودجه نهادهایی چون سازمان تبلیغات اسلامی و مرکز رسیدگی به امور مساجد هستیم؛ بهطوریکه تنها در سال ۱۴۰۴، بودجه این مرکز ۱۳۸ میلیارد تومان تعیین شده است.
هزینه فرصت در برابر واقعیتهای اجتماعی
کارشناسان میگویند اگر همین بودجهها به سمت حوزههای حیاتی هدایت میشد، نتایج ملموستری به همراه داشت. برای نمونه:
- با هزینه ۱۳۸ میلیارد تومانی میتوانستیم دستکم ۲۳ مرکز سلامت محلهای ایجاد کنیم.
- با همین رقم میشد بستههای حمایتی آموزشی برای دهها هزار دانشآموز محروم فراهم کرد و جلوی ترک تحصیل بخشی از ۷۵۰ هزار دانشآموز بازمانده از تحصیل را گرفت.
- یا در حوزه معیشت، امکان تامین یارانه غذایی یکساله برای هزاران خانوار محروم وجود داشت.
این در حالی است که بسیاری از مساجد ساختهشده بدون امام جماعت و برنامه فعال فرهنگی، در عمل بلااستفاده ماندهاند.
هزینه واقعی ساخت مسجد
در سال ۱۳۹۵ رییس وقت کمیته فرهنگی شورای شهر تهران اعلام کرده بود که ساخت هر ۱۰۰ متر مربع مسجد در کشور بهطور متوسط حدود ۷۰ میلیون تومان هزینه دارد، مشروط بر آنکه از تجملات زائد و عناصر غیرضروری پرهیز شود. اما با گذشت یک دهه و جهش قابل توجه قیمت مصالح ساختمانی، دستمزد نیروی انسانی و تجهیزات، این رقم در سال ۱۴۰۴ بهطور چشمگیری افزایش یافته است؛ به طوری که اخیرا مرکز آمار در گزارشی اعلام کرد که هزینه ساخت هر متر مربع واحد مسکونی در تهران اکنون از مرز ۳۰ میلیون تومان عبور کرده است که همین میزان با عددی کمتر را میتوان به ساخت هر متر مربع ساخت مسجد تسری داد.
همچنین بر اساس برآوردهای سازمان نظام مهندسی در فروردین ۱۴۰۴، هزینه ساخت هر متر مربع ساختمان عمومی با مصالح استاندارد و کیفیت متوسط حداقل ۱۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان تخمین زده شده است. بنابراین، ساخت ۱۰۰ متر مربع مسجد در این گروه، بدون تزئینات خاص، حدود ۱.۲ میلیارد تومان هزینه خواهد داشت. در گروه د (ساختمانهای ۱۱ تا ۱۶ طبقه با طراحی پیچیده)، این رقم به ۲۴ میلیون تومان برای هر متر مربع میرسد که معادل ۲۴ میلیارد تومان برای ۱۰۰ متر مربع است.
این تفاوت چشمگیر نشان میدهد که اگر ساخت مسجد با طراحیهای معماری ویژه، گنبد، مناره، سنگکاری، کاشیکاری و تجهیزات صوتی و سرمایشی همراه باشد، هزینهها میتوانند ۲ تا ۳ برابر افزایش یابند. بهعبارت دیگر، ساخت یک مسجد متوسط با زیربنای ۳۰۰ متر مربع در سال ۱۴۰۴، بسته به سطح طراحی، بین ۳ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تا ۷ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان هزینه خواهد داشت.
اقتصاد مذهبی و نبود شفافیت
اقتصاد مذهبی در ایران با شبکهای پیچیده از نهادها اداره میشود: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز رسیدگی به امور مساجد، حوزههای علمیه و حتی شهرداریها. با این حال، نبود شفافیت مالی، فقدان ارزیابی عملکرد و فقدان نگاه بهرهوری سبب شده است تا بخش بزرگی از منابع صرف ساختارهایی شود که بازده اجتماعی مشخصی ندارند.
در شرایطی که منابع عمومی محدود است، ادامه این روند پرسشی کلیدی را پیش روی افکار عمومی و دولت قرار میدهد: آیا زمان آن نرسیده که به جای ساخت مساجد جدید، ظرفیتهای موجود فعال و بهرهور شوند؟
