بازار مسکن چین پس از سال‌ها رکود، وارد مرحله‌ای از تغییر بنیادین در استراتژی توسعه شهری شده است. حزب کمونیست چین با کنار گذاشتن برج‌سازی‌های بی‌پایان و پروژه‌های موسوم به «شهرهای ارواح»، مسیر تازه‌ای را در پیش گرفت: «شهرهای خوشه‌ای»؛ الگویی که قرار است موتور جدید رشد اقتصادی دومین اقتصاد بزرگ جهان باشد.

پایان دوران برج‌های بی‌مشتری

رکود بازار مسکن چین از دوران کرونا آغاز شد و به مدت چهار سال خرید و فروش مسکن را تحت‌تاثیر قرار داد. کاهش اعتماد مصرف‌کنندگان، بدهی‌های سنگین شرکت‌های ساختمانی و انباشت ۳۲ میلیون واحد مسکونی فروش‌نرفته در سال ۲۰۲۳، زنگ خطر را برای دولت به صدا درآورد. سقوط غول ساختمانی اورگراند و حذف آن از بورس هنگ‌کنگ نمونه‌ای از این بحران بود.

در گذشته، چین با ساخت پروژه‌های عظیم مسکونی در شهرهای جدید و توسعه سریع زیرساخت‌ها، به رشد اقتصادی شتابان دست یافت. سیاست‌های بازسازی شهری شامل حمل و نقل، توسعه مناطق ویژه اقتصادی و سرمایه‌گذاری زیرساختی موجب افزایش تولید اقتصادی شد، اما نابرابری شهری ــ روستایی و فشار بر محیط‌زیست را نیز افزایش داد. این مدل همچنین منجر به مشکلاتی مانند «شهرهای ارواح» شد که میلیون‌ها واحد مسکونی، خالی از سکنه باقی ماندند. 

در ژوئیه ۲۰۲۵، در نشست کمیته مرکزی کار شهری، مقامات بر لزوم «انطباق فعال با شرایط متغیر» و تحول در رویکرد برنامه‌ریزی شهری تاکید کردند. آن‌ها اعلام کردند که چین باید از توسعه سریع و گسترش گسترده به سوی توسعه پایدار و با کیفیت حرکت کند.

چرخش استراتژیک؛ از برج به خوشه

در دهه نخست حکومت شی جین‌پینگ، حجم مصرف بتن در چین از کل مصرف آمریکا در قرن بیستم پیشی گرفت و شهرها ۴۰ درصد گسترش یافتند. اکنون حزب کمونیست طرحی بلندپروازانه ارائه کرده که هدف آن ساخت شهرهایی «قابل سکونت، مقاوم، زیبا و هوشمند» تا سال ۲۰۳۵ است.

مدل جدید توسعه شهری بر ایجاد خوشه‌های شهری استوار است که شامل یک یا دو شهر بزرگ مرکزی به همراه شهرهای کوچک اطراف است که با خطوط ریلی پرسرعت به هم متصل می‌شوند. این خوشه‌ها به عنوان موتورهای جدید رشد اقتصادی عمل کرده و همزمان کیفیت زندگی و بهره‌وری شهری را افزایش می‌دهند. این در حالیست که پیشتر اختلاف میان مناطق شهری و روستایی به چالشی مهم برای توسعه عادلانه و پایدار تبدیل شده بود. 

هدف شهرهای خوشه‌ای ساده اما حیاتی است: نهادی کردن سازوکارهای هماهنگی و همکاری میان مدیریت‌های محلی در داخل خوشه‌ها. چین در برنامه پنج‌ساله سیزدهم خود (۲۰۱۶–۲۰۲۰) ۱۹ خوشه شهری را مشخص کرد که بیش از ۹۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را شامل می‌شدند و به‌عنوان قطب‌های جمعیتی عمل می‌کردند. هماهنگی میان مرزهای اداری محلی در این خوشه‌ها منافع اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی متعددی به همراه داشت؛ از جمله افزایش بهره‌وری، بهره‌مندی از اقتصاد تجمعی و بهبود مصرف داخلی برای رشد اقتصادی آینده.

خوشه‌ها؛ قلب تازه اقتصاد چین

مهم‌ترین این خوشه‌ها شامل پکن ــ تیانجین ــ هبی (BTH) با جمعیت حدود ۱۱۰ میلیون نفر، شانگهای و دلتای رودخانه یانگ‌تسه (YRD) با جمعیت ۱۵۲ میلیون نفر و منطقه خلیج بزرگ (GBA) شامل گوانگژو، هنگ‌کنگ و ماکائو با جمعیت ۷۰ میلیون نفر هستند. این مناطق به دلیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تمرکز صنایع، به رقابت جهانی در زمینه نوآوری و فناوری‌های پیشرفته پرداخته، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به موتورهای رشد اقتصادی داشته و به نوعی شبیه به سیلیکون‌ولی چین عمل می‌کنند.

سیاست‌های صنعتی و توسعه منطقه‌ای

چین اهداف توسعه شهرهای خوشه‌ای خود را با سیاست‌های کلان صنعتی و اقتصادی کشور هماهنگ کرده است. به زبان ساده‌تر اهداف شهرهای خوشه‌ای (هماهنگی بین شهرها، توسعه زیرساخت‌ها، افزایش بهره‌وری و رشد اقتصادی منطقه‌ای)، بخشی از برنامه‌های کلان کشور محسوب می‌شوند و این اهداف با سیاست‌های صنعتی ملی همسو شده‌اند:

• کاهش انتشار کربن: سیاست‌های محیط‌زیستی برای حرکت به سمت اقتصاد کم‌کربن و پایدار.
• برنامه «صنعت ۴.۰» (Industry 4.0): تمرکز بر فناوری‌های پیشرفته، اتوماسیون، هوش مصنوعی و تولید هوشمند.
• طرح «ساخت در چین ۲۰۲۵» (Made in China 2025): برنامه‌ای ملی برای ارتقای صنایع داخلی و تولید تکنولوژی پیشرفته و رقابتی در سطح جهانی.

سیاست‌های منطقه‌ای مانند طرح کمربند و جاده Belt and Road Initiative (BRI) و کمربند اقتصادی رود یانگ‌تسه Yangtze River Economic Belt نیز توسعه شهرهای خوشه‌ای را تقویت کرده و بر همکاری بین‌منطقه‌ای، ارتقای صنایع و مدیریت منابع آب و آلودگی تمرکز دارند.

به عبارت دیگر، توسعه شهرهای خوشه‌ای فقط یک موضوع محلی یا شهری نیست؛ بلکه با برنامه‌های کلان صنعتی و محیط‌زیستی چین ترکیب شده و توسعه صنعتی پیشرفته در خوشه‌های ساحلی و ارتقای صنایع در مناطق داخلی و کم‌منابع را هدف قرار داده‌اند تا همزمان رشد اقتصادی، نوآوری و توسعه پایدار را پیش ببرند. البته لازم به ذکر است که یکی از چالش‌های کلیدی شهرهای خوشه‌ای، تجزیه‌پذیری است چرا که این خوشه‌ها شامل چندین نهاد اداری با اختیار مستقل در زمینه‌های مالی، برنامه‌ریزی زمین، حمل‌ونقل، توسعه صنعتی، حفاظت محیط‌زیست و بازار کار هستند. 

مزایای هماهنگی در شهرهای خوشه‌ای

• کاهش زمان سفرهای روزانه، بهبود اتصال و بازار کار.
• ایجاد مزیت رقابتی از طریق توسعه فضایی تخصصی و برندینگ منطقه‌ای.
• افزایش کارایی استفاده از زمین و کاهش گسترش بی‌رویه شهر.
• ارتقای اتصال شهری ــ روستایی و توسعه خدمات روستایی.
• حفاظت از فضاهای سبز و محیط‌زیست با شبکه‌بندی مناطق طبیعی، کشاورزی و آبی.

مسیر موفقیت شهرهای خوشه‌ای از کجا می‌گذرد؟

موفقیت شهرهای خوشه‌ای، حاصل یک شبکه گسترده از هماهنگی نهادی، برنامه‌ریزی دقیق و سرمایه‌گذاری هدفمند است، به عنوان مثال:

• سیاست‌های بالا به پایین: شبکه‌های حمل‌ونقل سریع
• سیاست‌های پایین به بالا: اصلاحات شهرداری و پروژه‌های زیربنایی

تجربه چین نشان می‌دهد که این مسیر چگونه می‌تواند به نتیجه برسد: 

• هماهنگی نهادی و حکمرانی: همکاری رسمی میان شهرهای خوشه‌ای سال‌هاست که آغاز شده است. خوشه پکن ــ تیانجین ــ هبی (BTH) از سال ۲۰۰۵، شانگهای و دلتای رودخانه یانگ‌تسه (YRD) از ۱۹۹۲ و منطقه خلیج بزرگ (GBA) نیز پروژه‌های هماهنگی در حال اجرا دارند.
• توسعه خوشه‌های اقتصادی: ایجاد صندوق‌ها و سازمان‌های همکاری صنعتی، توسعه فناوری‌های زیستی، اینترنت اشیا، شبکه ۵G و مسیرهای نوآوری، این خوشه‌ها را به قطب‌های تکنولوژی و اقتصاد مدرن تبدیل کرده است.
• بازار کار و خدمات عمومی یکپارچه: صدور کارت‌ اقامت، بیمه اجتماعی فراگیر، آموزش‌های مهارت‌های فنی و گسترش مراکز بهداشتی در مناطق روستایی، شکاف شهری ــ روستایی را کاهش داده و جریان نیروی کار را تسهیل می‌کند.
• برنامه‌ریزی کاربری زمین و بهره‌وری: استفاده هوشمندانه از زمین و توسعه فضاهای سبز در قلب برنامه‌ریزی خوشه‌هاست تا از گسترش بی‌رویه شهرها جلوگیری شده و توسعه پایدار تضمین گردد.
• زیرساخت‌های حمل‌ونقل آینده‌نگر: از راه‌آهن سریع‌السیر و بزرگراه‌ها گرفته تا فرودگاه‌ها، بنادر، پل‌ها و حتی پروژه‌های انرژی هیدروژنی، همه در خدمت افزایش اتصال و کاهش زمان سفر قرار دارند.
• محیط‌زیست در اولویت: تعیین «خطوط قرمز محیط‌زیستی»، حفاظت از مناطق طبیعی و میراث فرهنگی و همکاری با نهادهایی چون بانک توسعه آسیا برای اجرای پروژه‌های سبز، تضمین می‌کند که رشد اقتصادی با حفظ محیط‌زیست همراه باشد.

هوش مصنوعی و مدیریت هوشمند شهری

شهر هانگژو که در خوشه شانگهای و دلتای رودخانه یانگ‌تسه (YRD) قرار دارد، نمونه‌ای پیشرفته از استفاده از فناوری در مدیریت شهری است. این شهر با کمک غول فناوری علی‌بابا، داده‌های دوربین‌ها، چراغ‌های راهنمایی و گزارش‌های پلیس را به یک «مغز شهری» می‌سپارد. این سیستم با هوش مصنوعی ازدحام را کاهش داده، خدمات اورژانسی را بهبود بخشیده و خدمات دیجیتال به شهروندان ارائه می‌کند. اگرچه همزمان نگرانی‌هایی در ارتباط با گسترش نظارت و کنترل اجتماعی افزایش می‌یابد.

چالش‌های مالی و زیست‌محیطی

برآوردها نشان می‌دهد تنها برای نوسازی زیرساخت‌های شهری نظیر شبکه‌های گاز و سیستم‌های زهکشی، طی پنج سال آینده ۵۶۰ میلیارد دلار هزینه لازم است. علاوه بر این، تغییرات اقلیمی تهدیدی جدی به شمار می‌روند؛ از خشکسالی در اطراف پکن گرفته تا خطر طوفان‌ها و افزایش سطح آب در دلتای رودخانه یانگ‌تسه.

پروژه شیونگ‌آن؛ شهر آینده یا آرمان دست‌نیافتنی؟

البته پروژه شیونگ‌آن در جنوب پکن، که به نوعی زیرمجموعه خوشه پکن ــ تیانجین ــ هبی (BTH) محسوب می‌شود و شخص شی جین‌پینگ آن را «شهر آینده» نامیده، قرار بود نمونه‌ای از این رویکرد نوین باشد اما با وجود صرف ۸۳۵ میلیارد یوآن، هنوز به قطب نوآوری مورد انتظار تبدیل نشده است. این نمونه نشان می‌دهد که اگرچه عصر برج‌سازی‌های بی‌پایان در چین به پایان رسیده، اما اثبات کارایی مدل شهرهای خوشه‌ای نیز همچنان نیازمند زمان و آزمون‌های دشوار است.

جمع‌بندی

چین در حال حرکت به سوی توسعه شهری پایدارتر و انسان‌محورتر است. مدل شهرهای خوشه‌ای با تمرکز بر کیفیت زندگی، فناوری‌های هوشمند و زیرساخت‌های پایدار، جایگزین مدل‌های قبلی شده است. با این حال، چالش‌های مالی، زیست‌محیطی و اجتماعی همچنان پیش روی این استراتژی قرار داشته و موفقیت آن به اجرای موثر و هماهنگ سیاست‌ها بستگی دارد.

مقاله مرتبط:

سیاست «بساز و تخریب کن»؛ مسکن چین در دور باطل

تخریب میلیون‌ها واحد مسکونی؛ نسخه عجیب چین برای مهار بحران مسکن