ناصر امانی، عضو شورای اسلامی شهر تهران
سنگلج؛ محلهای تاریخی با ۸۰ درصد بافت فرسوده / میراث قاجاری پایتخت قربانی انبارها و بیتوجهی
ناصر امانی، عضو شورای اسلامی شهر تهران و رییس کمیته منابع انسانی شورا، در جریان بازدید محلهگردی خود از سنگلج منطقه ۱۲ با اشاره به وضعیت بافت تاریخی این بخش از پایتخت، از رهاشدگی و بیتوجهی به خانه مستوفیالممالک که بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد خبر داد. به گفته او، این بنای تاریخی که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، در اختیار اداره پست قرار گرفته اما سالهاست بلااستفاده مانده و اکنون در حال فروپاشی است.
محلهای با اصالت قاجاری و هویت فرسوده
امانی منطقه ۱۲ را «موزه زنده و پایتخت تاریخی ایران» توصیف کرد؛ جایی که روزگاری محل سکونت اعیان و تجار قاجار و اقلیتهای مذهبی همچون یهودیان، زرتشتیان و ارامنه بوده اما امروز، فرسودگی بافت مسکونی، مهاجرت ساکنان قدیمی و جایگزینی آنها با مهاجران، سیمای اجتماعی و فرهنگی منطقه را تغییر داده است.
وی هشدار داد بیش از ۸۰ درصد مساحت منطقه را بافت فرسوده و ناپایدار تشکیل میدهد؛ خانههای قدیمی، معابر باریک و نبود استانداردهای ایمنی، این محدوده را در برابر آتشسوزی و زلزله بهشدت آسیبپذیر کرده است.
آثار تاریخی در معرض خطر
عضو شورای شهر تهران در گزارش خود هشدار داد که بناهای تاریخی و میراثی سنگلج و اطراف آن یا به حال خود رها شدهاند یا در خطر نابودیاند. او نمونههایی از این آثار را برشمرد:
- تکیه درخونگاه با قدمتی بیش از ۴۰۰ سال، در آستانه تخریب و صدور پروانه نوسازی.
- مسجد جامع رجبعلی با بیش از ۲۲۰ سال قدمت که بعد از انقلاب برای نوسازی و مرمت آن اقداماتی انجام شده اما طبقه گفته معتمدین سنگهای قیمتی موجود در مسجد از آن خارج شده، شبستان غربی و صحن آن رها شده و در حال تخریب هستند.
- بازارچه قناتآباد با سقفی فرسوده و مغازههای متروک.
- مسجد قناتآباد (موسیابن جعفر) که از سال ۱۳۸۲ مرمت آن نیمهکاره رها شده است.
- مسجد معیرالممالک با بزرگترین گنبد آجری بدون ستون در ایران، که امروز درهای آن به روی مردم بسته است.
- و سرانجام خانه مستوفیالممالک، بنای ارزشمند قاجاری که سالهاست در اختیار اداره پست قرار دارد اما بلااستفاده رها شده، مرمت جدی بر روی آن انجام نشده و اکنون در معرض نابودی است. این بنا که محل سکونت میرزا حسن مستوفیالممالک، از رجال سیاسی دوره قاجار و پهلوی بوده، دارای المانهای معماری منحصر به فرد از جمله تالار پروانه است. با وجود اهمیت تاریخی و فرهنگی این بنا، به دلیل آسیب دیدگی بخشهایی از سقف و دیوارها، درهای بنا به روی عموم بسته است.
رهاسازی خانه مستوفیالممالک، همراه با سایر بناهای تاریخی و گذرگاههای محله سنگلج، نه تنها تهدیدی برای میراث معماری و هویتی تهران است، بلکه فرصتهای گردشگری و فرهنگی شهر از دست میرود. اقدام فوری در مرمت، حفاظت و بهرهبرداری عمومی این آثار، هم از منظر حفظ تاریخ و فرهنگ و هم برای توسعه گردشگری و فعالیتهای فرهنگی ضروری است، چرا که هر روز تاخیر در مرمت، هزینه و دشواری احیای بنا را افزایش میدهد و خطر تخریب کامل آنها را جدیتر میکند.
به گفته امانی، بسیاری از خانههای تاریخی و کاروانسراهای این محله به کارگاهها و انبارهای تجاری تبدیل شدهاند؛ روندی که نهتنها سیمای محله را تغییر داده، بلکه به معنای از بین رفتن تدریجی میراث فرهنگی تهران است.
مشکلات زیستمحیطی و اجتماعی
علاوه بر بحران میراث فرهنگی، منطقه ۱۲ با چالشهای متعددی مواجه است؛ از جمله:
- تراکم بیسابقه جمعیت روزانه (حدود ۸۰۰ هزار نفر و در ایام خاص تا ۴ میلیون نفر).
- ترافیک سنگین و معابر باریک در خیابانهای اصلی مانند ۱۵ خرداد و مولوی.
- حضور گسترده کارگاههای تولیدی و مشاغل مزاحم که آلودگی هوا و صوتی را به اوج رساندهاند.
- کمبود سرانه خدماتی همچون فضای سبز، بازار میوه و ترهبار و مراکز ورزشی.
- بازگشت کارتنخوابها و معتادان که موجی از ناامنی اجتماعی ایجاد کرده است.
درخواست مردم؛ نجات میراث و بهبود کیفیت زندگی
امانی در پایان تاکید کرد که حفظ و نگهداری اصولی آثار تاریخی منطقه نیازمند همکاری جدی شهرداری تهران، وزارت میراث فرهنگی و سازمان اوقاف است. به گفته او، مردم محله بیش از هر چیز نگران نابودی میراث ارزشمند خود هستند و خواستار اقدام فوری برای مرمت خانهها، جمعآوری اماکن رهاشده و ایجاد امکانات شهری و فرهنگی هستند.
