پروژههای عمرانی ۱۷ ساله؛ آیا توسعه منطقهای گره را باز میکند؟
چابکسازی پروژههای عمرانی با نسخه جدید وزارت امور اقتصادی و دارایی
درحالیکه طولانی شدن اجرای پروژههای عمرانی به یکی از چالشهای مزمن اقتصاد ایران تبدیل شده، وزارت امور اقتصادی و دارایی با راهاندازی پایگاه راهبری و پایش توسعه منطقهای و انتشار فراخوان انتخاب مدیران این واحدها، گام تازهای برای چابکسازی نظام اجرایی، کاهش زمان اجرای پروژهها و افزایش بهرهوری منابع عمرانی برداشته است.
تغییر ریل سیاستگذاری؛ توسعه از استانها آغاز میشود
در سالهای اخیر، انباشت پروژههای نیمهتمام و افزایش چشمگیر زمان اجرای طرحهای عمرانی، هزینههای عمومی را بالا برده و بازده سرمایهگذاری دولتی را کاهش داده است. در چنین شرایطی، سیاستگذار اقتصادی در دولت چهاردهم تلاش کرده با بازتعریف مدل راهبری توسعه، تمرکز را از تصمیمگیری صرفا ملی به حل مسئله در سطح مناطق و استانها منتقل کند.
وزارت امور اقتصادی و دارایی با رونمایی از پایگاه واحد راهبری و پایش توسعه منطقهای و همزمان انتشار فراخوان انتخاب مدیران این واحدها، سیگنال روشنی از تغییر رویکرد در مدیریت پروژههای توسعهای ارسال کرده است؛ رویکردی که هدف آن، کوتاهسازی مسیر تصمیم تا اجرا و توزیع متوازنتر فرصتهای اقتصادی در کشور است.
پاسخ به یک ناکارآمدی تاریخی
بررسی تجربه دهههای گذشته نشان میدهد بخش قابل توجهی از ناکامی پروژههای عمرانی، ناشی از تمرکز بیش از حد تصمیمگیری در سطح ملی و فاصله میان برنامهریزی ستادی با واقعیتهای اجرایی استانها بوده است. رویکرد جدید وزارت اقتصاد، با تکیه بر سند ملی آمایش سرزمین، تلاش میکند توسعه را از دل ظرفیتهای بومی هر منطقه بازتعریف کند.
بر همین اساس، کشور به ۹ منطقه اصلی تقسیم شده و مدیران واحدهای راهبری و پایش توسعه منطقهای موظف هستند اولویتهای اقتصادی، زیرساختی و سرمایهگذاری هر منطقه را به پروژههای مشخص، زماندار و قابل ارزیابی تبدیل کنند.
زنگ خطر آمارها؛ پروژههایی که سالها طول میکشند
آمارهای رسمی نشان میدهد میانگین زمان اتمام پروژههای عمرانی از حدود ۷ سال در سال ۱۳۹۴ به نزدیک ۱۷ سال در سالهای اخیر افزایش یافته است؛ روندی نگرانکننده که به معنای قفل شدن منابع بودجهای، افزایش هزینهها و کاهش اثربخشی سرمایهگذاری عمومی است.
در چنین شرایطی، توسعه منطقهای بدون ابزارهای واقعی پایش و پیگیری، به مفهومی تشریفاتی تبدیل میشود. پایگاه پایش توسعه منطقهای دقیقا با هدف شکستن همین چرخه طراحی شده است.
پایش هوشمند؛ فراتر از نظارت اداری
این پایگاه صرفا یک ابزار نظارتی نیست، بلکه بهعنوان مکانیزمی فعال برای شناسایی گلوگاهها، هماهنگی بیندستگاهی و مداخله بهموقع مدیریتی عمل میکند. رصد مستمر پیشرفت پروژهها و ارائه تصویر شفاف از وضعیت هر طرح، امکان تصمیمگیری سریعتر و دقیقتر را برای سیاستگذار فراهم میسازد.
واحدهای چابک؛ حلقه مفقوده ستاد و استان
ویژگی متمایز این طرح، تاکید بر ساختارهای کوچک، چابک و هستهای است. واحدهای راهبری توسعه منطقهای قرار نیست جایگزین استانداریها یا دستگاههای اجرایی شوند، بلکه نقش مکمل و پیشران را ایفا میکنند؛ نقشی که پیش از این بهصورت سازمانیافته در نظام اجرایی کشور کمتر وجود داشته است.
این واحدها بهعنوان پل ارتباطی میان ستاد وزارتخانه، ادارات کل استانی، مناطق آزاد، گمرکات و بخش خصوصی عمل میکنند و وظیفه دارند مسیر تصمیمسازی تا اجرا را کوتاهتر و شفافتر کنند.
نقش کلیدی بخش خصوصی در موفقیت طرح
یکی از محورهای اصلی ماموریت این واحدها، تعامل فعال با بخش خصوصی و ذینفعان محلی است. تجربه نشان داده پروژههایی که بدون مشارکت واقعی سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی محلی طراحی میشوند، بیش از سایر طرحها در معرض توقف یا تاخیر قرار دارند.
پایگاه پایش توسعه منطقهای با تجمیع دادهها، تحلیل روندها و پایش مستمر پروژهها، میتواند بستر امنتری برای ورود سرمایهگذاران و افزایش مشارکت اقتصادی در استانها فراهم کند.
از برنامهریزی تا نتیجه؛ توسعهای قابل سنجش
دامنه وظایف واحدهای راهبری توسعه منطقهای به گزارشگیری محدود نمیشود. از تعریف بستههای اقدام، پایش لحظهای پیشرفت پروژهها، حل مسائل بیندستگاهی، تحلیل دادههای توسعهای و پشتیبانی محتوایی از سفرهای استانی وزیر اقتصاد گرفته تا پیگیری تحقق اهداف، همگی در چارچوب ماموریت این واحدها تعریف شده است.
هدف نهایی آن است که توسعه منطقهای از یک مفهوم نظری، به فرآیندی نتیجهمحور، زماندار و قابل ارزیابی تبدیل شود.
آزمون بزرگ دولت چهاردهم
تجربه اقتصاد ایران نشان میدهد بدون اصلاح نظام راهبری پروژهها، حتی افزایش منابع مالی نیز تضمینی برای تحقق توسعه پایدار نخواهد بود. اگر پایگاه راهبری و پایش توسعه منطقهای با اختیار کافی، نیروی انسانی توانمند و پیگیری مستمر عمل کند، میتواند به یکی از موثرترین ابزارهای دولت چهاردهم برای احیای اعتماد عمومی به پروژههای عمرانی و تحقق واقعی توسعه منطقهای بدل شود.
