محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان
اقتصاد ایران در بنبست، مرزهای زمینی اشباع؛ بمباران پتروشیمیها نتیجه عدم خصوصیسازی واقعی بود
محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان، تاکید کرد: چالش ساختاری مناطق آزاد، نبود زیرساخت فیزیکی و نرمافزاری است. اگر پتروشیمیها واقعا خصوصی بودند و شریک خارجی داشتیم، بمباران نمیشدند. محاصره دریایی به هر قیمتی باید شکسته شود. دولت توان پرداخت بیمه بیکاری برای موج آتی بیکاران را ندارد.
همزمان با تشدید محدودیتها در مسیرهای دریایی و افزایش فشار بر مبادی جنوبی کشور، پرسش درباره امکان جایگزینی مسیرهای زمینی و نقش مناطق آزاد در تداوم جریان تجارت خارجی، بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته است. کاهش دسترسی به مسیرهای کمهزینه دریایی، نه تنها هزینه مبادلات را افزایش داده، بلکه ظرفیتهای واقعی زیرساختی کشور در حوزه حملونقل و لجستیک را نیز به چالش کشیده است.
واقعیت محاصرهپذیری؛ لطمه حتمی، نه صفر مطلق
دکتر محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان، با اشاره به اینکه بیش از ۸۰ درصد مبادلات خارجی ایران از طریق دریا انجام میشود، هشدار میدهد: «بستن مرزهای جنوب کشور لطمه بسیار شدیدی به اقتصاد خواهد زد.» او تاکید کرد که جمله «ایران محاصرهپذیر نیست» به معنای بیآسیبی نیست: «مجموع مرزهای زمینی ما خیلی کمتر از ۵۰ میلیون تن در سال توان تبادل کالا دارند، درحالیکه جمع واردات و صادرات ما بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ میلیون تن است. یعنی فقط حدود ۲۵ درصد از مبادلات را میتوانیم از مسیرهای زمینی و دریای خزر سامان دهیم.»
مرزهای زمینی اشباع شده؛ از بازرگان تا میرجاوه
بهکیش با بررسی دقیق مرزهای زمینی، وضعیت آنها را بحرانی توصیف میکند:
- مرز بازرگان (ترکیه): با عبور ۱۵ تا ۲۰ میلیون تن کالا در سال، اشباع شده و صفهای طولانی کامیونها مشکلات جدی ایجاد کرده است.
- مرزهای ایران و عراق (مهران، پرویزخان، باشماق): با حداکثر ظرفیت ۲۰ میلیون تن، عملا اشباع هستند و به دلیل ضعف زیرساختها، امکان گسترش آسان ندارند.
- مرز پاکستان (میرجاوه): با وجود اهمیت استراتژیک برای اتصال به غرب چین و بندر گناوه، زیرساختها بسیار ناقص بوده و خطوط ریلی چابهار به زاهدان نیمهکاره رها شدهاند.
معمای ریلها؛ مانعی پرهزینه در مرزها
یکی از گرههای کور اصلی، تفاوت عرض ریلهاست. بهکیش توضیح میدهد: «ریل پاکستان و ترکمنستان ۱۶۷۶ و ۱۵۲۰ سانتیمتر است، در حالی که عرض ریل ایران ۱۴۳۵ سانتیمتر است. این مسئله مبادلات را بسیار پرهزینه میکند؛ چون یا باید بوژی عوض شود یا بار دوباره بارگیری شود.» مرز استراتژیک آستارا نیز با وجود اتصال به آذربایجان، فعلا خیلی فعال نیست و حداکثر ۵ تا ۸ میلیون تن ظرفیت دارد.
چالش ساختاری مناطق آزاد؛ نه فیزیک داریم نه نرمافزار
بهکیش صراحتا میگوید: «مهمترین چالش ساختاری مناطق آزاد، نبود زیرساختهای فیزیکی و نرمافزاری است. مناطق آزاد قشم، کیش، چابهار و… مناطق آزاد واقعی نیستند.» او با اشاره به معطلی چندین روزه و هفتهای کالا در گمرکات ایران در مقایسه با مرزهای روان گرجستان، بوروکراسی شدید را یکی از گلوگاههای اصلی واردات و صادرات زمینی معرفی میکند.
اگر پتروشیمیها خصوصی بودند، بمباران نمیشدند
این اقتصاددان افزود: «اگر پتروشیمیهای ما واقعا خصوصی بودند و شریک خارجی داشتیم، قطعا بمباران نمیشدند؛ چون در جنگ بیشتر میخواهند دولت را فلج کنند.» او تاکید کرد که ساختار دولتی و کوچک بودن بخش خصوصی باعث شده با از بین رفتن یک واحد، تولید کشور نابود شود.
هشدار نهایی؛ محاصره دریایی به هر قیمتی شکسته شود
بهکیش با اشاره به کاهش حجم واردات از ۱۵۰ میلیون تن به حداکثر ۳۰ تا ۴۰ میلیون تن، وضعیت را بحرانی توصیف میکند: «این یعنی تعطیلی کارخانهها. لوازم یدکی خودرو نخواهد بود و ماشینها متوقف میشوند. دولت باید به هر قیمتی شده به توافق دست یابد تا محاصره دریایی شکسته شود.» او هشدار داد که دولت توان پرداخت بیمه بیکاری برای موج آتی بیکاران را ندارد و باید واقعیات روی زمین را ببیند، نه تبلیغات را.
